Programma Lokale Versterking GGz Wmo
van mensen met een psychische handicap
Vereniging Landelijk Platform GGz
Hallo...
Wij zijn er ook nog!
Wensen van GGZ-cliënten
in het kader van de WMO
Colofon
Deze brochure is een uitgave van het Programma Lokale Versterking GGz Wmo.
Ze is bestemd voor wethouders en beleidsmakers in gemeenten in Nederland.
De tekst van deze brochure is afkomstig uit de eerder verschenen gelijknamige brochure van
het Programma Lokale Versterking GGz regio Utrecht Middenwest.
Overname van tekst uit deze brochure is alleen mogelijk met voorafgaande toestemming van
het Programma Lokale Versterking GGZ regio Utrecht Middenwest.
Tekstbijdragen
Paul Kramer (Platform GGZ Utrecht), Marja de Ruiter (Steun- en
Informatiepunt GGZ Utrecht Middenwest)
Eindredactie
Cora de Vos
Vormgeving
Studio van Waert, Westbroek
Drukwerk
Drukkerij Jan Evers, De Meern
Juni 2007
Programma Lokale Versterking GGz Wmo Centraal Servicecentrum
Maliebaan 71-H
3581 CG Utrecht
Telefoon (030) 236 37 64
E-mail: info@lokaleversterking.nl
Website: www.lokaleversterking.nl
Programma Lokale Versterking GGz Wmo Regio Utrecht Middenwest
Kontaktpersoon: Marie-Josee Heijnen (Projectmedewerker WMO Lokale Versterking)
Kaap Hoorndreef 42
3563 AV Utrecht
Telefoon (030) 262 80 24
E-mail: marie-joseeheijnen@lokaleversterking.nl
Websites: www.lokaleversterking.nl
www.clientenplatformggzutrecht.nl
2
H A L L O . . . W I J Z I J N E R O O K N O G !
Voorwoord
De Wet Maatschappelijke Ondersteuning geeft de gemeente
taken voor een groep burgers die zij nog niet goed kent:
mensen met een langdurige psychische of psychosociale
problematiek. Meestal spreken we dan over cliënten uit de geeste-
lijke gezondheidszorg (GGZ), een term die we in deze brochure
zullen aanhouden.
Deze brochure geeft een kort overzicht van de ondersteunende
voorzieningen die in het kader van de WMO van belang zijn voor
GGZ-cliënten. Onze wensen zijn overzichtelijk gepresenteerd bij de
verschillende prestatievelden:
Informatie, advies en cliëntondersteuning (pagina 4)
Dagbesteding, sociale contacten en vrijwilligerswerk (pagina 6)
Mantelzorg (pagina 10)
Voorzieningen voor mensen met een psychische/psychosociale
beperking (pagina 11)
Maatschappelijke opvang, bevorderen van de OGGZ en
verslavingsbeleid (pagina 13)
Ook wij, de GGZ-cliënten, willen volwaardig meedoen in de samen-
leving. Door onze vaak grotere kwetsbaarheid hebben we specifieke
ondersteuning nodig om ons in de maatschappij staande te kunnen
houden. Als de gemeente onze wensen en behoeften kent, kan ze
haar dienstverlening op ons afstemmen.
Gemeente, kunnen we op u rekenen?
W E N S E N V A N G G Z - C L I Ë N T E N I N H E T K A D E R V A N D E W M O
3
Het begin
Informatie, advies en
cliëntondersteuning
Informatie, daar begint het mee. Net als bijvoorbeeld ouderen of
gehandicapten, hebben wij informatie nodig over de beschikbare
voorzieningen. De WMO is voor iedereen nog even wennen, voor en
achter de balie van de gemeente. Informatie is mensenwerk en
waar gehakt wordt, vallen spaanders. Juist bij psychisch kwetsbare
mensen moet de informatie duidelijk zijn, ook al worstelt de
TIEVELD: DRIE
A
gemeente misschien zelf nog met de uitvoering van de nieuwe wet.
PREST
Niet alle GGZ-cliënten zijn hetzelfde. De manier waarop de
informatie gegeven moet worden, verschilt dus ook per per-
soon. Ook de psychische toestand waarin de persoon op het
moment van het stellen van een vraag verkeert, speelt een rol.
Iemand die de ene keer als klant heel rustig en begripvol is, kan de
volgende keer ontzettend tekeer gaan en de baliemedewerker de
huid vol schelden. Terwijl er eigenlijk niets aan de hand is. Ook kan
de klant drie keer achter elkaar terug komen met dezelfde vraag.
Niet omdat hij of zij het niet begrepen heeft, maar omdat medicijnen
of stemmen in het hoofd de vraag hebben verdrongen. Ook kan
iemand heel achterdochtig zijn en daarom nog een keer extra willen
checken of hij of zij het antwoord wel goed gehoord heeft. Rustig in
een rij wachten is vaak ook moeilijk. Je kunt je dan bekeken voelen
door anderen, geen aangenaam gevoel als je toch al extra antennes
hebt voor `wat anderen zouden kunnen denken'.
Doorverwijzing naar een andere organisatie is goed bedoeld en op
dat moment misschien het beste advies, maar het kost veel energie
en doorzettingsvermogen om daadwerkelijk ergens op af te stap-
pen. Zoveel mogelijk aan de balie afhandelen of even opbellen waar
de klant bij is kan al veel helpen.
4
H A L L O . . . W I J Z I J N E R O O K N O G !
Veel GGZ-cliënten zijn gewend om hun informatie op bij hen be-
kende plekken te halen. Vaak werken op dat soort plaatsen (zoals bij
de Wegwijswinkel of het Steunpunt GGz) ook mensen die zelf
psychische problemen hebben en die hun vraag daardoor beter be-
grijpen en goed kunnen afhandelen. Deze ervaringsdeskundigen
gaan soms ter ondersteuning mee naar een bepaalde instantie. Wij
adviseren de gemeente om zoveel mogelijk gebruik te maken van de
expertise die daar is. Voorbeelden van de daar beschikbare specifieke
ondersteuning zijn de consulent PGB (persoonsgebonden budget)
en sociaal juridische dienstverlening.
Wensenlijstje
Toegankelijke en herkenbare loketten met aparte spreekruimte
voor de privacy;
De mogelijkheid om rustig rond te neuzen in de folders of een
tijdschrift te lezen, zonder dat je je op de vingers gekeken voelt;
Goede en heldere doorverwijzing als dat nodig is;
Een geduldige baliemedewerker, die met je meedenkt en je vraag
kan verhelderen;
Ondersteuning bij het vinden van de juiste diensten;
Ondersteuning bij het invullen van formulieren;
Hulp bij het oplossen van financiële problemen.
W E N S E N V A N G G Z - C L I Ë N T E N I N H E T K A D E R V A N D E W M O
5
Daadwerkelijk meedoen
Dagbesteding, sociale contacten
en vrijwilligerswerk
Nummer 1 op het wensenlijstje: lotgenotencontact
Niet iedereen kan zich inleven in onze ervaringswereld. An-
dersom vinden wij het vaak moeilijk om aansluiting te vinden
in onze omgeving. Een praatje met de buurman kan veel
moeite kosten, laat staan dat je je buren op de koffie uitnodigt. Als
je depressief bent, kun je wekenlang in bed liggen. Hoe kom je dan
aan eten? Bemoeienis van buren kan helpen om je prettiger te gaan
voelen, maar het kan ook als last ervaren worden en reden zijn om
nog dieper onder de dekens te duiken. Een onvoorspelbare reactie
TIEVELD: VIER EN VIJF
maakt het voor buitenstaanders moeilijk om hun hulp aan te bieden.
A
Wat kun je wel of niet doen? Veel GGZ cliënten maken uit veilig-
heidsoverwegingen liever gebruik van voorzieningen waar ze lotge-
PREST
noten ontmoeten: dagactiviteitencentra of vriendendiensten. Maar
dat is niet zo goed voor de maatschappelijke integratie. Daarom
komen er voor GGZ-cliënten steeds meer activiteiten in buurthuizen.
Ook gaan steeds meer mensen sporten bij reguliere sportverenigin-
gen, die dan wel open moeten staan voor mensen die soms wat
anders dan gemiddeld kunnen reageren. Hier ligt een taak voor de
gemeente om deze actieve deelname aan de `gewone' voorzienin-
gen te stimuleren.
Voorlopig moeten de
speciale voorzienin-
Anke: `Na het overlijden van mijn man ben
gen nog wel blijven.
ik steeds dieper in de put geraakt. Ik zag het
Het zal zeker niet ie-
niet meer zitten en ik heb een suïcidepoging
dereen gaan lukken
gedaan. Langzaam maar zeker krabbel ik nu
om in de eigen
weer overeind. Ik zou zo graag iemand
omgeving sociale
ontmoeten die hetzelfde heeft meegemaakt.
contacten aan te
Hebben jullie daar soms gespreksgroepen
gaan en dagbeste-
over?'
ding te vinden.
6
H A L L O . . . W I J Z I J N E R O O K N O G !
Peter: `Ik heb ADHD en ik heb een verslavingsachtergrond. Dat
laatste komt ook omdat ik door mijn ADHD graag experimenteerde.
Met alles, dus ook met drugs. Het gaat nu goed: ik gebruik niet meer
en ik slik medicijnen die mij beter in balans houden. Alleen ben ik
nog steeds iemand die snel enthousiast is, maar ook snel weer
afhaakt. Dat is lastig, want ik weet van tevoren niet of ik iets echt kan
afmaken. Kan de gemeente misschien een cursus subsidiëren
waarbij je niet meteen het hele cursusgeld kwijt bent als je na twee
keer proberen afhaakt?'
Veel cliënten hebben behoefte aan een eigen locatie met deskundig
geschoolde begeleiding, waar zij gebruik kunnen maken van de
volgende mogelijkheden:
Laagdrempelige inloop- en ontmoetingsplekken voor lotgenoten;
Educatieve, creatieve, recreatieve en arbeidsmatige activiteiten;
Vrijwilligerswerk in een beschermde omgeving.
Omdat contact leggen en onderhouden voor velen van ons moeilijk
is, hebben we hierbij extra ondersteuning nodig. Er bestaan al pro-
jecten die cliënten bij elkaar brengen of cliënten koppelen aan vrij-
willigers. Bestaande projecten werken meestal onder namen als:
Vriendendiensten, lotgenotencontacten, maatjesprojecten.
Nummer 2 op het wensenlijstje: deskundigheid bij
vrijwilligerswerk
Veel GGZ-cliënten hebben behoefte aan een beschermde omgeving
waar zij vrijwilligerswerk kunnen doen. Een omgeving, waar deskun-
dige medewerkers voor de begeleiding zorgen. Er zijn ook cliënten,
die in de reguliere maatschappij vrijwilligerswerk willen doen. Voor
de nodige ondersteuning en begeleiding hebben zij behoefte aan:
Trajectbegeleiding door deskundig opgeleide medewerkers.
W E N S E N V A N G G Z - C L I Ë N T E N I N H E T K A D E R V A N D E W M O
7
Koen: `Ik ben een tijd in een psychiatrische instelling opgenomen en
ik woon nu weer thuis. Mijn baan ben ik kwijtgeraakt. Ik ga straks
solliciteren, maar ik wil eerst op een rustige manier weer wat
ervaring opdoen. Passend vrijwilligerswerk zou mij kunnen helpen
om weer een beetje in de maatschappij te wennen. Weet de
gemeente waar ik met mijn capaciteiten zinnig vrijwilligerswerk kan
doen? Ik kan heus wel wat, maar ik heb misschien nog wat
begeleiding nodig.'
Nummer 3 op het wensenlijstje: investeren in eigen
initiatief
Er zijn GGZ-cliënten met goede ideeën, die zij graag zelfstandig
vorm willen geven. Sommigen willen dat individueel, anderen geza-
menlijk met andere cliënten. Door hun initiatief te stimuleren en te
faciliteren kunnen zij op hun eigen manier een bijdrage leveren aan
de samenleving. Investeren in eigen initiatief vergroot het zelfver-
trouwen en de vaardigheden en daarmee de mogelijkheden tot zelf-
standig functioneren. Deze initiatieven worden vaak aangeduid als:
Cliëntgestuurde projecten of projecten in zelfbeheer.
Heleen: `Samen met een paar lotgenoten wil ik een eetcafé
opzetten. We willen daar goede en goedkope dagschotels bieden aan
iedereen die liever niet alleen wil of kan eten. Ik denk aan een grote
eettafel waar iedereen aanschuift, zodat het sociale contact
bevorderd wordt. Maar als je even alleen met een krant wil zitten,
moet je lekker achter de leestafel terecht kunnen. Het eetcafé moet
vooral een plek zijn waar iedereen zich thuis, maar vooral ook veilig,
voelt. Je wordt er niet raar aangekeken als je vertelt dat je een
psychische aandoening hebt. Ideeën hebben we genoeg en er is ook
iemand die voor groepen kan koken, maar hoe komen we aan de
ruimte? Kan de gemeente een ruimte ter beschikking stellen,
bijvoorbeeld in een buurthuis?'
8
H A L L O . . . W I J Z I J N E R O O K N O G !
Deze initiatieven kunnen plaatsvinden onder de paraplu van
bestaande cliëntgestuurde organisaties.
Nummer 4 op het wensenlijstje: eigen regie en
verantwoordelijkheid
Meedoen aan de maatschappij is prettiger als je zelf wat kunt
inbrengen. Iedereen wil graag zijn eigen dingen kunnen regelen.
GGZ-cliënten voelen zich vaak aan de kant gezet. Veel dingen gaan
over hen, zonder hen. Het is belangrijk dat we zelf de regie krijgen
over de zorg en ondersteuning die we nodig hebben. We kunnen
dan zelf de keuzes maken voor de dienstverlening die bij ons past.
Deze regie en verantwoordelijkheid kunnen vorm krijgen met:
Een eigen budget voor het uitstippelen van een ondersteunings-
traject en het inkopen van de noodzakelijke begeleiding om aan
maatschappelijke activiteiten te kunnen deelnemen.
Marieke: `Ik heb een ernstige vorm van claustrofobie en ik kan
absoluut niet tegen mensenmassa's. Ook durf ik 's avonds de deur
niet uit. Toch zou ik dolgraag eens naar een toneelstuk of een concert
gaan. Zou de gemeente ook eens rekening kunnen houden met
mensen die graag naar het theater willen, maar dat door een
psychische handicap zoals een fobie niet durven? Ik denk aan een
speciale voorstelling voor lotgenoten, bijvoorbeeld een aparte
middagvoorstelling. Met extra ruimte tussen de stoelen of zoiets.
En misschien met een psycholoog erbij voor het geval iemand het te
kwaad krijgt. Ik zou zoiets graag zelf willen organiseren.'
W E N S E N V A N G G Z - C L I Ë N T E N I N H E T K A D E R V A N D E W M O
9
Zorgen voor een ander
Mantelzorg
Sommige GGZ-cliënten worden intensief door partners en
familieleden ondersteund, de mantelzorgers. Deze naasten
spelen een belangrijke rol in de structurering van ons leven
en in het signaleren van een dreigende crisis. Waar zouden mensen
met ernstige psychische problemen zijn zonder hun mantelzorgers?
Wij willen dat zij erkend worden en dat hun wensen worden geres-
TIEVELD: VIER
A
pecteerd. Ook onze mantelzorgers hebben ondersteuning nodig.
Wij weten heel goed dat mantelzorg een zware taak is, waarbij extra
informatie meer dan welkom is om de zorg te kunnen volhouden.
PREST
En soms kan een mantelzorger niet zonder specialistische onder-
steuning. Als de gemeente rekening houdt met de belangen van
mantelzorgers, houdt zij indirect ook meer rekening met ons!
Wensenlijstje van mantelzorgers
Goede voorlichting over de aard van de psychische problematiek
en de beste manier van begeleiden;
De mogelijkheid tot respijtzorg;
De mogelijkheid om met een PGB specialistische ondersteuning
in te kopen;
Gespreksgroepen van familieleden in dezelfde situatie.
Joke: `Ik ondervind veel steun van het Lokaal Steunpunt Mantelzorg.
Ik heb er praktische informatie gekregen en ik ben er andere
mantelzorgers tegengekomen. Iedereen weet dat mantelzorg voor
een psychiatrische patiënt zwaar is. Maar met die constatering ben je
er nog niet. Ik hoop dat de gemeente straks een oplossing weet als ik
zelf eens ziek zou worden. En ik wil graag thuiszorg. Ik word er ook
niet jonger op en ik moet nu veel huishoudelijke zaken laten sloffen.'
10
H A L L O . . . W I J Z I J N E R O O K N O G !
Huishoudelijke verzorging, klusjes-
diensten en activerende begeleiding
Voorzieningen voor mensen met
een psychische / psychosociale
beperking
Huishoudelijke verzorging en andere klusjes
Aan mensen met een langdurige psychische problematiek is
vaak niet te zien dat ze iets mankeren. Er is geen zichtbare
lichamelijke of verstandelijke handicap. Je kunt normaal met
ons praten en vaak zien we er ook nog leuk uit. Maar toch kan het
TIEVELD: ZES
ons heel veel moeite kosten om ons huishouden op orde te houden.
A
Psychische problemen kosten erg veel energie. Je kunt daar erg uit-
geput door raken. Dan heb je geen puf meer om je huis op orde te
PREST
maken. Een slecht georganiseerd huishouden is weer niet bevorder-
lijk voor je geestelijk welzijn: chaos in je huis betekent vaak extra
chaos in je hoofd. Door al die troep in huis kun je erg moedeloos
raken. Als je thuiskomt na een opname in een psychiatrisch zieken-
huis, en je huis is nog net zo'n puinhoop als voordat je opgenomen
werd, dan word je daar echt niet beter van en wil je liever meteen
weer terug. Het zou ook fijn zijn als er eens iemand met een boor
langs kwam, om eindelijk dat schilderij of een nieuwe lamp op te
hangen, of om te helpen met verven. Wij GGZ-cliënten hebben vaak
een klein sociaal netwerk en in veel gevallen hebben we ook geen
goed contact met onze familie. Wie doet er dan nog wat voor ons?
Wensenlijstje voorzieningen
Begeleiding bij het doen van het huishouden, opruimen of
opknappen van de woonruimte na een opname in een psychia-
trisch ziekenhuis; de hulp moet ingaan direct na het ontslag uit
het ziekenhuis; opruimen/opknappen bij voorkeur tijdens de
opname;
W E N S E N V A N G G Z - C L I Ë N T E N I N H E T K A D E R V A N D E W M O
11
Ondersteunende en activerende begeleiding bij het op orde
houden van het huishouden, de fi nanciën, dagstructuur en alles
wat er verder nog komt kijken bij het zelfstandig wonen;
Huishoudelijke verzorging bij GGZ-cliënten met een langdurig
ernstige beperking;
Beschikbaarheid van een klusjesdienst.
Persoonsgebonden budget
Om de regie over het eigen leven terug te krijgen en om hulp op
maat in te kunnen kopen moet in veel gevallen keus tussen hulp in
natura en het PGB (persoonsgebonden budget) geboden worden.
12
H A L L O . . . W I J Z I J N E R O O K N O G !
Preventie van afglijden
Maatschappelijke opvang,
bevorderen van de openbare
geestelijke gezondheidszorg
(OGGZ) en van verslavingsbeleid
Preventief beleid is hard nodig, anders belanden sommige men-
sen met een ernstige psychische problematiek in de sfeer van
de openbare geestelijke gezondheidszorg (OGGZ), de maat-
schappelijke opvang en het verslavingsbeleid. Nog altijd geldt:
voorkomen is beter dan genezen. Het belang geldt zowel voor hen-
zelf als voor de maatschappij. De mensen zelf ervaren dat zij zich
niet meer staande kunnen houden, de omgeving zal spreken over
`afglijden' naar de marge van de samenleving. De gemeente kan
zorgen dat mensen met ernstige psychische problemen goed wor-
den opgevangen en begeleiding krijgen. Zo kan overlast voor de
maatschappij worden voorkomen. Continuïteit in zorg- en dienst-
verlening is hierbij van vitaal belang. De wensenlijstjes in deze
brochure bevatten veel maatregelen die terugval in problematiek
TIEVELD: ZEVEN, ACHT EN NEGEN
A
Kees: `Ik weet uit ervaring hoe het is om buiten te slapen en alcohol
te drinken. Dat doe je echt niet voor de lol, maar omdat er op dat
PREST
moment in je leven geen alternatief is. Overdreven aanwezigheid van
politie, opjagen en boetes uitdelen werken niet. Boetes leveren
alleen maar meer ellende op en maken het nog moeilijker om een
toekomst op te bouwen. Hoe meer boetes, hoe meer schulden, en
hoe moet je die nu weer aflossen? Ik zou graag meedenken in een
cliëntgestuurd project over een betere aanpak. Het is echt belangrijk
dat de gemeente de ervaringsdeskundigen inschakelt als het gaat om
de aanpak van daklozen en verslaafden.'
W E N S E N V A N G G Z - C L I Ë N T E N I N H E T K A D E R V A N D E W M O
13
kunnen voorkomen. Denk bijvoorbeeld aan lotgenotencontact, huis-
houdelijke ondersteuning en cliëntgestuurde projecten. Al deze
zaken hebben ook een preventieve werking: ze kunnen voorkomen
dat sommigen van ons buiten de boot vallen en niet meer meedoen
in de samenleving. Natuurlijk zijn er wetten tegen overlast, maar
daadwerkelijke ondersteuning via de mogelijkheden van de WMO is
wel zo prettig, voor alle betrokkenen!
Daarnaast is het creëren van opvangvoorzieningen voor uitvallers
uit de reguliere GGZ-zorg belangrijk. Cliëntgestuurde projecten
kunnen hierin een belangrijke rol vervullen. Wij vinden het dan ook
belangrijk dat onze vertegenwoordigers in gesprek gaan met de
gemeente. Zij kunnen u vertellen wat er leeft onder de mensen die
een beroep op u doen.
14
H A L L O . . . W I J Z I J N E R O O K N O G !
Vermaatschappelijking en preventie
Prestatievelden WMO
Bij alle onderwerpen in deze brochure wordt het prestatieveld aan-
gegeven. Voor het gemak staat hier het overzicht van de prestatie-
velden in de WMO.
1 Het bevorderen van sociale samenhang en leefbaarheid van
dorpen, wijken en buurten.
2 Op preventie gerichte ondersteuning van jeugdigen met problemen
met opgroeien en van ouders met problemen met opvoeden.
3 Het geven van informatie en advies en cliëntondersteuning.
4 Het ondersteunen van mantelzorgers en vrijwilligers.
5 Het bevorderen van de deelname aan het maatschappelijke ver-
keer en van het zelfstandig functioneren van mensen met een
beperking of een chronisch psychisch probleem en van mensen
met een psychosociaal probleem.
6 Het verlenen van voorzieningen aan mensen met een beperking
of een chronisch psychisch probleem en van mensen met een
psychosociaal probleem ten behoeve van het behoud van hun
zelfstandig functioneren of hun deelname aan het maatschappe-
lijke verkeer.
7 Het bieden van maatschappelijke opvang waaronder vrouwen-
opvang.
8 Het bevorderen van de openbare geestelijke gezondheidszorg
(OGGZ), met uitzondering van het bieden van psychosociale hulp
bij rampen.
9 Het bevorderen van verslavingsbeleid.
W E N S E N V A N G G Z - C L I Ë N T E N I N H E T K A D E R V A N D E W M O
15
Programma Lokale Versterking GGz Wmo
van mensen met een psychische handicap
Vereniging Landelijk Platform GGz
Postbus 13223
3507 LE Utrecht
Bezoekadres:
Maliebaan 71-H
Utrecht
T (030) 236 37 64
E info@lokaleversterking.nl
I www.lokaleversterking.nl